Weekje wandelen

Deze week teruggekomen van een wandelweekje Oostenrijk in het Grossarltal, met daaraan vastgeplakt nog twee dagen Salzburg.

En hierbij bevestig ik: de reisgidsen en toeristische websites hebben altijd gelijk. Wie in Oostenrijk wandelt, heeft elke dag prachtig wandelweer!

Bergschoenen aan, wandelstok mee, rugzak op en gaan:

Bergschoenen1

Zo prettig gangbaar de paden en zo fris groen het gras, dat vind je alleen maar in Oostenrijk!

Bergschoenen

En dan heb ik het nog niet over de indrukwekkende vergezichten gehad:

Richting Schuhflicker ©alpenyeti.at

Zulke weidse blikken zie je alleen maar in Salzburgerland!

Op weg naar Schuhflicker

En na een lange dag wandelen, plof je heerlijk neer op het luxe zonneterras van je hotel:

Zonneterras Rattersberghof-SNP

Waar je een fantastisch uitzicht over de omliggende bergen hebt!

Zonneterras

Ja, het was af en toe even slikken deze week. En vooral héél vaak de weersvoorspelling checken: op de telefoon, op de webcam bovenaan de berg, op de tv, bij de hoteleigenaar of door intelligent naar de wolken te turen.

Maar het was gelukkig geen hele week kommer en kwel. We hadden zelfs een paar echte droge dagen. En het belangrijkst: we hadden een erg leuke, hechte groep met dito reisleider van SNP-wandelreizen.

Op top Heukareck

De laatste dag beklommen we een top met geweldig uitzicht over half Oostenrijk.

Uitzicht Heukareck

De slotdagen in Salzburg waren een cadeautje. Het was warm en zonnig!

Salzburg, zich op rivier

En dat Mozart hier geboren en getogen is, daar was niet aan te ontkomen.

Salzburg, Mozarts geboortehuis

Nog iets waar je niet omheen kon: jonge Aziatische meisjes. Met duizenden overspoelden ze de stad.

Salzburg, Aziatische meisjes

En ondertussen waren de beroemde ‘Festspiele‘ in volle gang. Als een voorstelling afgelopen was, stroomde de Festspielplatz vol met taxi’s.

Salzburg, Festspiele

Maar geen probleem voor wie geen duur kaartje kon kopen. Op het plein naast de Dom werden sommige voorstellingen live geprojecteerd.

Festspielopera op Plein naast Dom

En tot slot, vooruit…. Dit was natuurlijk de echte reden waarom ik naar Salzburg kwam:

Mozartkugeln ©planet-wissen.de

Lecker!!

Haagse hofmuziek

In een nieuwsbrief van de gemeente las ik onlangs over een nieuwe muzikale wandeling door de stad. Een route die je terugvoert naar de 18e eeuw, de periode dat Den Haag een bruisende internationale muziekstad was en componisten van naam en faam aantrok. Dat leek me wel wat, zo’n wandeling.

Helaas was de start nogal vals. Zeg maar dat we met een flinke dissonant begonnen. De wandeling was namelijk beschikbaar gesteld als ‘app’, maar die bleek bij het downloaden al direct een ‘update’ van 270 MB nodig te hebben: ruim 50 keer zo zwaar als de ‘app’ zelf. Volkomen ridicuul en uitgesloten dat dat op mijn telefoon paste. Gelukkig was er een alternatief: een PDF van de wandeling, maar daar kon je echt werkelijk alles mee doen, behalve downloaden. En toen ik na een half uur frustratie eindelijk de downloadknop vond, bleek dat ik bij de commerciële partij waar de PDF was geplaatst eerst verplicht een account moest aanmaken vóór ik überhaupt iets met het stuk kon. Aaargh! Dat werd een principe-weigering.

En zo had ik al bijna de hele wandeling verwenst voor ik één stap had gezet. Ware het niet dat ze samengesteld en gemaakt was door de ‘New Dutch Academy‘, het Haagse barokorkest dat ik toch wel hoog heb zitten. Dus koos ik uiteindelijk eieren voor mijn geld, en toog ik naar het Haags Historisch Museum, waar je de wandeling ook nog kon kópen. Gelukkig maar? Nou, niet echt. Want je moest een pakketje afnemen, inclusief cd en zo werd het nog een behoorlijk prijzig uitje.

Maar goed, toen had ik wel:
1) een cd met werken van Haagse componisten uit de 18e eeuw
2) een goede, kleurrijke plattegrond van de wandeling
3) een boekje met uitgebreide achtergrondinformatie
4) een stapel flyers van een concert van de New Dutch Academy (dat al 2 weken voorbij was, ach)

En na een paar sterke koppen koffie in de Boterwaag  5) toch wel zin om in de 18e eeuw te duiken

Ja, wie regeerden er toen? Dat waren de stadhouders Willen IV en Willem V. Beiden niet vies van kunst en cultuur en met de nodige muzikale telgen in hun families. Het was de tijd dat componisten en musici langs Europese vorstenhoven trokken. Op doorreis of in de hoop op een tijdelijke aanstelling bij een hoforkest. Zo kon Den Haag in de 18e eeuw onder andere Mozart, Beethoven en Johan Christian Bach (destijds beroemder dan zijn vader) als gastmusici verwelkomen. En waren vermaarde componisten als kapelmeester Graaf, cellist Zappa en altviolist Stamitz in dienst bij het hof van de Oranjes. Met elkaar hebben zij een kosmopolitische symfonische stijl ontwikkeld – de Haagse symfonische school – muziek die in heel Europa gepubliceerd en gespeeld werd.

De wandeling van de New Dutch Academy voert langs stadhouderlijke en openbare concertzalen, operahuizen en straatjes waar befaamde componisten, musici en uitgevers hebben gewoond. De meeste panden bestaan nog steeds, wat het verleden heel dichtbij brengt.

Papestraat Den Haag
Papestraat in het oude centrum

Veel componisten woonden in de kleine straatjes rondom de Grote Kerk. Daar huurden ze een woning of zaten ze bij iemand in onderhuur. De beroemde muziekuitgeverij Hummel was gevestigd aan het Achterom en hofcellist Zappa woonde in de nu nog steeds pittoreske Papestraat.

Paleis Noordeinde Den Haag
Paleis Noordeinde

Paleis Noordeinde was in de 18e eeuw het toneel van concerten, diners, feesten en bals. Kwamen er ambassadeurs en buitenlandse gasten op bezoek? Dan was er altijd wel een zaal op het Noordeinde beschikbaar voor een concert. Het hoforkest van de Oranjes gaf hier ’s winters regelmatig ‘Zondagsconcerten’ die de highlights vormden van het Haagse culturele seizoen.

Ridderzaal Den Haag
Ridderzaal aan het Binnenhof

Ook aan het Binnenhof werd veel geconcerteerd. Vooral Willem V voerde een groots hofleven en liet een eigen balzaal aanleggen: de voormalige zaal van de Tweede Kamer. Maar er was ook ruimte voor meer intieme concerten waar de stadhouderlijke familie vaak zelf een actieve rol in speelde. In de ‘Groote Saal’, nu Ridderzaal, werden in de 18e eeuw vooral (muziek) boeken verkocht.

Koninklijke Schouwburg Den Haag
Koninklijke Schouwburg

Wat nu de Koninklijke Schouwburg is, was vroeger het paleis van Prinses Caroline, de muzikale zus van stadhouder Willem V. Zij was het die de toen nog jonge Mozart uitnodigde om naar Den Haag te komen om voor haar familie op te treden. Dat gebeurde onder andere in dit voormalige paleisje. Pas in de Franse tijd – toen de stadhouderlijke familie naar Engeland was gevlucht – werd het omgebouwd tot schouwburg.

Plek van oude Franse Comedie Den Haag
Hier stond vroeger de beroemde Franse Comedie

In de 18e eeuw had Den Haag ook een beroemd operahuis: de Franse Comedie. Die was gevestigd op de plek waar nu het ministerie van Financiën staat. Het was een theater met zo’n 500 plaatsen, verdeeld in 10 rangen. Deze Franse Comedie was opera, schouwburg en muziektheater in één en trok een breed publiek: van het gewone volk tot de Haagse elite. Het stadhouderlijk hof financierde de Comedie en bezocht met regelmaat ook zelf een voorstelling.

Het kunstleven in 18e eeuws Den Haag was voornamelijk Franstalig. Toch was er ook een Nederduits Theater aan de Assendelftstraat, dichtbij het Westeinde. Dit theater werd – net als de Franse Comedie – door de stadhouder financieel ondersteund. Maar in aanzienlijk mindere mate. Het gebouw werd helaas afgebroken aan het begin van de 19e eeuw.

Oude Doelen Den Haag
De Oude Doelen

De Oude Doelen of Sint Jorisdoelen (zie het draakje boven het portaal) aan het Toernooiveld was een van de belangrijkste publieke concertlocaties tussen 1700 en 1800. Musici gaven hier op eigen initiatief openbare concerten, waar ze zelf voor langs de deuren gingen of voor adverteerden in de lokale courant. Zo ook de Mozarts toen zij in Den Haag waren.

Haags Historisch Museum
Haags Historisch Museum

Het pand van de Schuttersdoelen (nu Haags Historisch Museum) werd eveneens gebruikt als openbare concertzaal. Hier hebben Graaf, Zappa, Schwindl, Zingoni, Abel, Carl Stamitz en Johan Christian Bach concerten gegeven. Rijk werden ze er meestal niet van. Zelfs hofkapelmeester Graaf moest bedelbrieven schrijven aan zijn begunstigers omdat zijn huur al even hoog was als zijn maandsalaris. Les geven, composities verkopen en zoveel mogelijk optreden was dan ook het devies voor de meeste musici.

Nieuwsgierig naar meer? De New Dutch Academy heeft een aardig introfilmpje gemaakt op de wandeling. De ‘app’ en pdf van de wandeling zijn via hun website te downloaden (succes niet gegarandeerd). En anders: het Historisch Museum. Kun je daarna mooi vertellen dat je in een van de beroemdste concertzalen van Den Haag bent geweest! Met de groeten van J.C. Bach!

Amadeus

De bibliotheek in het centrum vroeg zich af waar ik was gebleven. ‘Wij missen u!‘ stond er in grote letters op het kaartje dat ik een paar dagen terug over de post ontving. Dus toog ik gisteren richting Spui en ontdekte ik dat de bieb niet de enige was die iets had ontbeerd: ikzelf was zo ongeveer de hele sloop van het foeilelijke gebouw ernaast misgelopen en stond met open mond te kijken naar die enorme bouwplaats op de hoek van Kalvermarkt en Spui. Wat hier straks komt is niet over het hoofd te zien door alle promotiepanelen rondom de afzetting: Amadeus, symphony for living. Ofwel 76 luxe appartementen en penthouses in hartje Den Haag. Met daaronder een gigantische Primark op 8000 m².  “Exclusief wonen op een bruisende toplocatie”. De prijs: appartementen van 65 m² voor minimaal € 280.000 euro en penthouses van 160 m² vanaf € 750.000 euro. Dat zijn wel heel forse bedragen voor een locatie die de McDonalds, Kentucky Fried Chicken en  Burger King als haar dichtstbijzijnde restaurants moet rekenen.

Bouwput Amadeus Den Haag
Een groot gapend gat midden in het centrum

Amadeus Den Haag
En zo moet Amadeus er eind 2014 uitzien

Maar dan dit. Amadeus heet het dus, dat nieuwe pronkstuk. En daar zit natuurlijk een leuk verhaal achter. Het beroemde verhaal van Mozart die bijna het loodje had gelegd in Den Haag. Wolfgang was nog maar een klein ‘Wolfie’ toen hij met zijn zus Nannerl en vader Leopold door Europa toerde om concerten te geven aan beroemde vorstenhuizen. Op uitnodiging van prinses Carolina, de muzikale zus van stadhouder Willem V, waren ze naar de Hofstad gekomen. Het was 10 september 1765 en de familie Mozart arriveerde vanuit Rotterdam per trekschuit aan het Spui, dat toen nog open water was.

Hun eerste verblijf was hotel La Ville de Paris aan de Fluwelen Burgwal. Het onderkomen kon Leopold niet bekoren. ‘Une très mauvaise auberge’, schreef hij in één van zijn brieven aan het thuisfront. Er werd een beter logement gezocht en het gezin trok  in bij meester-horlogemaker Eskes aan het Spui (toen Hofspui), op precies de plek waar nu het exclusieve Amadeus verrijst. Maar het lot was de familie niet gunstig gezind. Nannerl werd al snel ernstig ziek – een buiktyfus waarvan ze maar moeilijk  herstelde – en Wolfgang moest zijn hofconcerten alleen geven. En toen zij eindelijk aan de beterende hand was, kreeg haar broertje dezelfde kwaal. Voor zijn leven werd gevreesd, maar uiteindelijk wist hij te herstellen door een goede behandeling van Thomas Schwenke, hoogleraar en lijfarts van prinses Carolina. Pas eind december waren beide kinderen genezen. En toen stond vader Leopold niets meer in de weg om met zijn kroost furore te maken en liet hij in de Vrijdagse Courant een beroemde oproep plaatsen:

“Met permissie zal de Heer MOZART, Capel-Meester van den Prins Aerts-Bisschop van Saltzburg, de eere hebben op woensdag den 22 januari 1766, een groot CONCERT te geeven in den Oude Doele in ’s Hage, waerin zijn zoontje, oud 8 jaeren en 11 maenden, en deszelfs dogter, oud 14 jaeren, concerten op het clavecimbael zullen executeeren. Alle de ouvertures zullen van deeze jonge componist zijn, die nooijt zijn weederga gevonden en de verwondering weggedragen heeft van de hoven van Weenen, Versailles en Londen. De prijs der entree is voor ieder persoon 3 guldens, en een ducaat voor een heer met een dame.”

Hoe het ‘groot concert’ verliep en of de concertzaal vol zat is niet bekend. Een bedrag van 3 gulden was een klein fortuin in die periode, vergelijkbaar met zo’n 200 euro. Maar het zal de familie Mozart geen windeieren hebben gelegd, want zij werden vaker gevraagd op te treden en reisden ook naar Amsterdam om daar te concerteren.

Jonge Mozart
Een jonge Mozart achter het klavier

Tot slot keerden ze eind februari terug naar Den Haag om op tijd aanwezig te zijn voor de inhuldiging van Willem V als stadhouder van de Republiek op 8 maart. Aan zoonlief was gevraagd of hij voor de gelegenheid misschien iets kon componeren. Dat werd de Galimathias Musicum, een potpourri van orkestvariaties op bestaande melodieën. Maar ook maakte hij klaviervariaties op verschillende liederen zoals het ‘Laat ons juichen Batavieren’ en het toenmalige ‘Wilhelmus’. Een jochie van amper 10 jaar oud dus (om van zijn jongste telg een nog groter wonderkind te maken had vader er maar een jaartje afgetrokken in de krant), die in de weken ervoor ook de laatste hand had gelegd aan zijn Vijfde Symfonie (de Haagse), zes vioolsonates en enkele aria’s voor prinses Caroline.

Ik stel voor – nee beter: ik eis – dat in die Primark van 8000 m² minimaal één keer per dag deze symfonie, sonates of aria’s moeten klinken. En dat alle nieuwe appartementseigenaren een gratis kaartje krijgen voor een concert van Mozart uitgevoerd door het Residentieorkest. Dat kan er best vanaf voor wie de hoofdprijs betaalt. Enne… een koopje natuurlijk bij wat vader Leopold er destijds voor vroeg!

Voor wie meer wil lezen: Mozart in Den Haag
Wat componeerde Mozart in Den Haag? Een overzicht van zijn composities

Dies irae

Dies irae op verwarming

Wie mij zoekt: ik zit al dagen vastgeplakt aan de verwarming. Zo’n ouderwets 4-platenblok met een stralingswarmte tot bij de buren. ‘Een energievretend monster’, ontsnapte de cv-monteur verleden jaar aan z’n lippen. Ik hield me Oost-Indisch doof. Het recht van de koukleumen in deze wereld.

Afwisselend met borst, rug en voeten tegen de verwarming lees ik, eet ik, bel ik, en juist: studeer ik het Requiem van Mozart in. Hangend met mijn buik tegen de radiator, de oefencd geript naar m’n mp3-speler, brul ik het Dies irae mee.

Heb me nog nooit zo in kunnen leven in dit stuk als vandaag. Buiten lijkt de wereld te vergaan in storm, hagel en rukwinden. Binnen janken de strijkers en dreunen de koorstemmen. Het Requiem is geniaal.

Uitvoering op 19 februari a.s. in de Pieterskerk in Leiden. Hoop dat we er warmpjes bijzitten!

Biber-fever

Nee, deze blog gaat niét over dat 16-jarige broekie uit Canada dat alle pubermeisjes tot waanzin drijft. Dat is Bieber, Justin Bieber, en daar heb ik niet zoveel mee, sinds ik hem voor de eerste keer op cd hoorde en dacht: jeetje, stopt dat achtergrondzangeresje nou nooit met zingen…
O.
Dat was geen achtergrondzangeresje.

Nee, dit stukje gaat over een andere ster. Een grootmeester uit Salzburg, die – 100 jaar voor Mozart deze stad onveilig maakte door alle jonge meisjes het hoofd op hol te brengen (niets nieuws onder de zon) – de prachtigste missen, cantates en sonates componeerde. De beroemdste barokviolist van de 17e eeuw, die uiteindelijk in de adelstand werd verheven: Heinrich Ignaz Franz Biber von Bibern.

Biber, afkomstig uit Tsjechië, heeft geweldige muziek gecomponeerd. Van expressieve missen voor 53 stemmen tot ingetogen, mystieke rozenkranssonaten. Maar vooral veel stukken voor viool, het instrument dat hij tot in het perfecte beheerste.
Hij was een virtuoos in zijn tijd. Gaf les aan de koorknaapjes van de Dom in Salzburg en componeerde in opdracht van de toentertijd zeer machtige aartsbisschop.
En wanneer hoor je hem nu nog op de radio, in een concertzaal, op een festival?
Zelden.
Zonde.

Ooit zag ik in de Rotterdamse Schouwburg een opera van zijn hand, Arminio, zijn enige opera. Een grappig stuk, waar list, bedrog en verwarring de boventoon voeren, zoals in vele komische barokopera’s.
Een paar dagen geleden was ik bij Donner, eveneens in Rotterdam, en kocht ik de Missa Christi resurgentis, in de gouden-label serie van uitgeverij Harmonia Mundi. Eigenlijk kun je bij Harmonia Mundi nooit een miskoop doen, maar als je zeker wilt weten dat je echt iets moois hebt, moet je zo’n cd met gouden randje kopen. 

En nu ben ik een nog grotere Biber-fan. De cd is geweldig. Ook op YouTube een en al lof over deze muziek, die zelfs (volgens een fan) op een storende keukenradio nog fantastisch klinkt. Bevangen door Biber-fever zijn wij, zijn fans. Daarom hierbij een eerbetoon aan deze grootse componist die veel vaker zou mogen klinken: